
Louise
@inspiremyplay
Członkini zespołu @InspireMyPlay. Specjalistka od zabaw sensorycznych i mama dwóch chłopców.
Jako mama dwóch pełnych energii chłopców, po niemal dekadzie spędzonej na zabawach sensorycznych i prowadzeniu grup dla najmłodszych, nauczyłam się czegoś ważnego o zabawie:
Czasami to, co uważamy za zabawę swobodną, wcale nią nie jest. To po prostu aktywność kierowana przez dorosłego, przebrana w zabawny kostium według naszego własnego pomysłu.
Ten blog nie jest jednak o „dobrej” i „złej” zabawie – chodzi w nim o zrozumienie różnych korzyści płynących z zabawy zorganizowanej i swobodnej, tego, co je łączy, a co odróżnia.

Na stronie Inspire My Play znajdziesz wszystko po trochu — od PlayTRAY wypełnionego dowolnymi dostępnymi materiałami, wraz z zestawem ciekawych narzędzi, które pozwalają dziecku swobodnie puścić wodze wyobraźni i odkrywać (gdzie liczy się tylko sam proces), po piękne, wcześniej przygotowane prace plastyczne z konkretnym pomysłem na efekt końcowy.
Oba rodzaje zabawy są ważne.
Oba przynoszą wspaniałe korzyści.
I oba powinny znaleźć miejsce w każdym dziecięcym dniu.
Sztuka polega na zrozumieniu różnicy, ponieważ możliwości, jakie oferują dzieciom, nie są takie same.
Czym jest zabawa zorganizowana?
Zabawy zorganizowane to te, które my, dorośli, planujemy z myślą o konkretnym celu. Jestem pewna, że większość osób czytających ten blog od razu je rozpozna:
- Starannie wykonana praca plastyczna, w której niedźwiedź polarny powinien wyglądać mniej więcej jak obrazek lub gotowy przykład, umieszczony na widoku jako inspiracja albo wzór do skopiowania
- PlayTRAY przygotowany z zadaniami do wykonania krok po kroku, na przykład: „Włóż pompony do doniczek w odpowiednich kolorach”.
-
Książeczki z zadaniami lub pierwsze karty pracy, takie jak karty do dopasowywania liter lub poszukiwanie skarbów w naturze (robiliśmy to już wiele razy w pobliskim lesie i nadal nam się nie znudziło!)
- Zestaw LEGO®, w którym chodzi o wykonywanie instrukcji
- Organizowane zajęcia dla dzieci w przedszkolu, między którymi dzieci przechodzą w ciągu dnia
Te aktywności są niezwykle wartościowe. Zabawa zorganizowana może pomóc dzieciom:
- Nauczyć się nowych umiejętności
- Radzić sobie z frustracją i ćwiczyć wytrwałość
- Wykonywać proste polecenia odpowiednie do etapu rozwoju dziecka
- Odczuwać dumę z osiągnięcia konkretnego celu
- Pomagać opiekunom i edukatorom zrozumieć rozwój dziecka i wspierać go
Warto pamiętać, że pomysł, przebieg, a często nawet rezultat zostały już określone przez nas. Dziecko wkracza w aktywność, która ostatecznie jest kierowana przez dorosłego.
Czym więc jest zabawa swobodna?
Dla mnie zabawa swobodna to celebracja wrodzonej potrzeby dzieci do odkrywania, eksperymentowania, a czasem nawet wskakiwania prosto do PlayTRAY i stawania się jednością z ryżem.
To właśnie tutaj zabawa swobodna pokazuje, co potrafi.

Podczas zabawy swobodnej dziecko decyduje, jak wykorzystać przedmioty, w jakim kierunku potoczy się zabawa i co oznacza jej „rezultat” — jeśli w ogóle jakiś dostrzegamy, patrząc dorosłym okiem.
- Maluch bez końca przelewa wodę z jednego naczynia do drugiego, zamiast myć zabawkowe zwierzątko, o którym myśleliście, a wy pozwalacie mu swobodnie decydować o przebiegu zabawy.
- Przedszkolak zamienia wasz PlayTRAY w piekarnię na niby, mimo że nie ma w pobliżu żadnych akcesoriów do zabawy w piekarnię.
- Niemowlę bierze do buzi skarby z koszyka, uderza nimi o siebie i przekłada je z miejsca na miejsce, z czystej ciekawości sensorycznej, bez przerywania ani podpowiadania — dorosły po prostu reaguje, zamiast kierować zabawą.
Często wygląda na bałagan.
W połowie zabawy może zmienić się jej kierunek… albo nawet trzy razy w ciągu dziesięciu minut.
Może też wyglądać na to, że „niewiele się dzieje”.
A tak naprawdę dzieje się wszystko.
Kiedy dzieci same kierują swoją zabawą swobodną, dzieje się coś magicznego — coś, czego nie możemy nauczyć ich bezpośrednio. Rozwijają:
- Umiejętność rozwiązywania problemów („To nie pasuje. Czego jeszcze mogę spróbować?”)
- Kreatywność i elastyczne myślenie — improwizowanie, wymyślanie i tworzenie.
- Komunikację i język, opowiadając o swoich pomysłach.
- Wiarę we własny sposób myślenia.
- Zaufanie do siebie i samodzielność, gdy decydują, co zrobić dalej, bez wskazówek ani ingerencji dorosłych.

Dlaczego dorosłym zabawa swobodna może sprawiać trudność
Zabawa swobodna jest dla nas często najtrudniejsza, bo jeśli dobrze ją prowadzimy, to:
- Nie poganiamy dzieci podczas wykonywania zadania.
- Nie narzucamy konkretnego efektu.
- Nie „poprawiamy” ich dzieł, by odpowiadały naszej wizji.
Zamiast tego:
- Zwolnijmy tempo.
- Nieco poluzujmy zasady (jednocześnie jasno określając granice dotyczące bałaganu i zachowania).
- Stwórzmy otoczenie, które zachęca do odkrywania, ciekawości i zachwytu… a potem się wycofajmy, włączając się tylko wtedy, gdy dzieci nas o to poproszą.
Bo kiedy dzieciom ufa się na tyle, by mogły podążać za własnymi pomysłami, dzieje się coś niesamowitego:
Nie tylko się uczą.
Stają się uczniami.
Ciekawymi świata.
Pewnymi siebie.
Pełnymi możliwości.
Z radością pochłoniętymi własnymi odkryciami.
Co więc jest lepsze? Zabawa kierowana czy swobodna?
Szczera odpowiedź brzmi: żadna z nich nie jest sama w sobie lepsza.
Zabawa kierowana daje dzieciom możliwość ćwiczenia umiejętności w bezpiecznych ramach. Zabawa swobodna daje im swobodę rozwijania umiejętności, eksperymentowania i odkrywania.
Potrzebują obu.
Jak łączyć zabawę kierowaną i swobodną w domu – praktyczne wskazówki
Oto kilka prostych pomysłów:
Zaproponuj zabawę kierowaną… która może przerodzić się w swobodną
- Przygotuj tacę PlayTRAY z narzędziami do nabierania i przelewania oraz bazą, na przykład z soczewicy, płatków owsianych lub czegokolwiek, co jest odpowiednie i bezpieczne dla Twojego dziecka. Możesz zaszaleć albo postawić na prostotę, barwiąc ciecierzycę lub używając zwykłych płatków owsianych – wybierz to, co sprawia Ci radość – ale gdy wszystko będzie gotowe, musisz być przygotowana na to, by delikatnie oddać dziecku inicjatywę!
- Pokaż dziecku, jak przesypywać zawartość z jednego naczynia do drugiego.
- Potem się wycofaj i pozwól dziecku działać po swojemu. Jeśli powstanie udawana zupa? Wspaniale! Jeśli zabawa pozostanie bez konkretnego tematu, a dziecko pochłoną ruchy nabierania i przelewania, to również wspaniale.

Zaproponuj swobodną zabawę… z delikatną strukturą w pobliżu
- Przygotuj luźne elementy, masę plastyczną i kilka wydrukowanych propozycji zabaw.
- Możesz raz pokazać, jak wałkować lub wycinać, a potem się wycofać i zapewnić dziecku pełną swobodę.
- Możesz też bawić się obok, trzymając się własnego planu i realizując wydrukowane propozycje, a dziecku pozwolić zdecydować, czy chce robić to samo, czy zająć się czymś innym.
- Dzieci często same tworzą własne zasady, dlatego na początku zapewnij im przestrzeń do działania i zobacz, jak sobie poradzą.

Łącz oba rodzaje zabawy podczas kilku sesji
- Pewnego dnia: tematyczna taca PlayTRAY z prostym zadaniem (np. uratowanie zwierzątek z „lodu”).
- Innego dnia: całkowicie swobodna zabawa z tacą PlayTRAY, bez żadnych instrukcji.
Równowaga jest celem.
Serce wszystkiego
Wspólna zabawa powinna być radosna — dla dzieci i dla nas.
Kiedy rozumiemy różnicę między zorganizowaną a otwartą zabawą, możemy z pewnością wykorzystywać obie formy. Przestajemy martwić się o to, czy „robimy wystarczająco dużo”, i zaczynamy zauważać, co dzieje się przed nami.
Ponieważ czy już podążają za nami, czy biorą stery we własne ręce, dzieci zawsze się uczą.
I to jest prawdziwa magia zabawy!

